ਇੱਕ ਮਿਸਲਦਾਰ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਜਾਬ

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਅੱਜ ਵਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਫਗਾਨ ਹਮਲੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਸਨ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਅੱਡੋ-ਫਾਟ ਹੋਏ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1780 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 1792 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਜਵਾਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਸਿਰਫ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਜੰਗ, ਕਦੇ ਵਿਆਹੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸਿਆਸੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਥੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਾਂਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣੀ।
ਫਿਰ ਆਇਆ 1799 ਦਾ ਸਾਲ। ਲਾਹੌਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਪਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਹਾਲਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਲਾਹੌਰ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜੇ ਕਈ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ 1801 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦਾ ਸਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਜਾ ਕੰਮ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣਾ।
1802 ਵਿੱਚ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਉਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਫਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰੁਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਆਸੀ ਫੈਸਲਾ ਆਇਆ 1809 ਦੀ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਸੰਧੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਤਰਾ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਖਰ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਸਥਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ਛੱਡੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰਣਨੀਤਕ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਮਿਲ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੀ 2026 ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਸਮਝੌਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ।
ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੀ ਹਰ ਜੰਗ ਲੜਨਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ; ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਜੰਗ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1809 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਾਇਆ। 1813 ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ। 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰਵਾਜਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਪਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਘੁੜਸਵਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ, ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਯੂਰਪੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਡਾ. ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ 1822 ਤੋਂ 1839 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਯੂਰਪੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ, ਫੌਜੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹੇ।
ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਣੇ ਢੰਗ ਦੀ ਜੰਗੀ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਇਟਾਲਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਤ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸੈਨਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਬਣ ਗਈ।
ਪਰ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਕੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੈਨਿਕ ਸੰਘ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਖੂਬੀ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
ਉਸਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। 1809 ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਅਫਗਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ।
1839 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਰਾਜ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਡੇਰਾਜਾਤ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਦਰਬਾਰੀ ਸਿਆਸਤ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਖਰ 1845-46 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ 1848-49 ਦੀ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜਿੱਤੇ। ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅੱਡੋ-ਫਾਟ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸਨੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ ਜੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।
ਇਸੇ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਆਸੀ ਦਿ੍ਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜ ਉੱਭਰਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।
1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਦਾਰ 1801 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, 1809 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕੀਤੀ, ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਈ ਅਤੇ 1839 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਗਿਆ।

_ਪੰਜਾਬ ਪੋਸਟ

ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ/ਹਵਾਲੇ:

• ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ: ਸਿੱਖ ਸਾਸ਼ਕ
• ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬਿ੍ਰਟੈਨਿਕਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਾ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ/ਪੰਜਾਬ
• ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ: ਡਾ. ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਯੂਰਪੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ
• ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 2026 ਅਧਿਐਨ: 1809 ਦੀ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਸੰਧੀ
• ਆਈ. ਜੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਏ.: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 1809 ਦੀ ਸੰਧੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ