ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਵਤ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ‘‘ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੜ੍ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਦਸ ਸਾਲ।’’ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਾਕਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ 9 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤ ਦਾ “ਦਸ ਸਾਲ” ਇਸ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਰਾਜ, ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦਖਲ ਹੇਠ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਖਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ।
27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਖਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਰਤੀ ਉੱਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਇਸਦਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਿਯਮਤ ਫੌਜ ਵੀ ਸੀ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਦੇਣ।
ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ ਉਹ ਤਾਕਤ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰਬਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਹਾਕਮ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਖਤ ’ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ 1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਰਾਜ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਵੇਂ ਸਿਆਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਿਆਰੀ ਵਧਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਰਗੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੰਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸੀਅੰਗਰੇਜ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਆਇਆ ਸੰਨ 1845, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮੁਦਕੀ, ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜੰਗ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਰਹੀ, ਪਰ ਆਖਰ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਿੱਤ ਗਏ।
ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗ ਸਕਦ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਨਹੀਂ।
ਇਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਜ ਹੈ। 1846 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਹਾਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਤੁਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਨਾਬਾਲਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਖਤ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੂੰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਰਿਆਇਤਾਂ ਗੁਆਈਆਂ, ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਾਜ ਨਾ ਮਾਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ।
ਇੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਚਾਲ ਚੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਰਾਜ-ਤੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 16 ਦਸੰਬਰ 1846 ਦੀ ਭੈਰੋਵਾਲ ਸੰਧੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਿਭਾਗ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਇੱਕ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।
ਅਰਥਾਤ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅੰਗਰੇਜ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵੱਲ ਖਿਸਕ ਰਹੀ ਸੀ।
ਐੱਸ. ਓ. ਏ. ਐੱਸ. ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ 1846 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਕੋਲ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਸਲ ਨਿਗਰਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੇ “ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੜ੍ਹੀ” ਹਾਲੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ ਅੰਦਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਆਈ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਦੀ ਵਾਰੀ।
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਬਾਲਗ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਰੀਜੈਂਟ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਖਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵੀ ਵਧਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 1848 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
1848 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਗਾਵਤ ਫੈਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਮੁੜ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰ ਜੰਗ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
ਰਾਮਨਗਰ, ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਖਾਸ ਕਰਕ 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਦੀ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ 2,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕ ਸਨ। ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ’ਤੇ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸਾਫ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਜਿੱਤ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।
ਇਹ ਤੱਥ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
1849 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੰਨੀ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ।
ਪਰ ਫਿਰ ਆਇਆ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋੜ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ, 21 ਫਰਵਰੀ 1849।
ਇੱਥੇ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਊ ਗੰਫ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 24,000 ਸੈਨਿਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 60,000 ਤੱਕ ਅੰਦਾਜੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
ਹੁਣ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ।
29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 9 ਸਾਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜਾਦ ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਆਓ ਉਸ ਕਹਾਵਤ ਵੱਲ ‘‘ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੜ੍ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਦਸ ਸਾਲ।’’ ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਹਾਵਤ ਸੀ? ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸਮਾਨਤਾ ਜਰੂਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦਖਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ।
1839 ਤੋਂ 1845 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿਆਸੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ। 1846 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ। 1846 ਦੀ ਭੈਰੋਵਾਲ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। 1848 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 1849 ਵਿੱਚ ਆਖਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬਣਾਈ ਤਾਕਤ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਰੀ।
ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ 1845-46 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। 1846 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨਾਮਾਤਰ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। 184849 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੜੀ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਜੰਗਾਂ, ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਲੱਗੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ
- ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਲੰਡਨ: ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਜੰਗ, ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ, 1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ 1846 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਸੰਧੀ
- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਅਜਾਇਬ ਘਰ: ਦੂਜਾ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ, 1848-49 ਅਤੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਕਰਨ
- ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਇੰਡੀਆ ਆਫਿਸ ਰਿਕਾਰਡਜ: 1848-49 ਦੀ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਰਿਕਾਰਡ
- ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਰਕਾਈਵਜ਼: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਰਲੇਵਾਂ ਅਤੇ 1847-49 ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਕੀ ਦਸਤਾਵੇਜ
- ਐੱਸ. ਓ. ਏ. ਐੱਸ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਕਾਰਡ: 1846 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ
- ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਸੰਧੀਆਂ, ਭੈਰੋਵਾਲ ਸੰਧੀ ਅਤੇ 1849 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਸਮੱਗਰੀ।
- ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਕਾਦਮਿਕ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਕੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ 1849 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ
- ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗੁਰੂ ਕਾਸੀ ਕੈਂਪਸ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ 27 ਜੂਨ 1839 ਦੀ ਮੌਤ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ







