14 ਜੁਲਾਈ 1930 ਦੀ ਇੱਕ ਗਰਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੁਪਹਿਰ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੈਪੁਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਘਰ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲਬਰਟ ਆਇੰਸਟਾਈਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਮ ਵਿਗਿਆਨ। ਸਵਾਲ ਸੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਅੱਜ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ। ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ, ਵਸਤੂਨਿਸ਼ਠ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਪੇਪਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਵਾਲ ਕੀ ਹਕੀਕਤ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ? ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਿਸੇ ‘‘ਦਿਵਿਆ’’ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ‘‘ਸੱਚ’’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਹੈ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੇਖਣ ਜਾਂ ਨਾ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੀ ਕਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।
ਇੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਫਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ‘‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।’’
ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸੋਚ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ ‘‘ਪਰ ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇਗੀ?’’
ਇਹ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਖੋਜ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਲਈ ਸੱਚ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਸੰਦ ਜਾਂ ਨਾਪਸੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਟੈਗੋਰ ਲਈ ‘‘ਸੱਚ’’ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
ਪਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਂਝ ਵੀ ਸੀ।
ਦੋਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਇੱਕੋ ਸੀ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਪੇਪਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਯੋਗ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਸੀ।
ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਾਫ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਟੈਗੋਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਕੜੀ ’ਤੇ ਜੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਾਹਰੀ ਹਕੀਕਤ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲੋਂ ‘‘ਵਧੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ’’ ਕਿਹਾ।
ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਅੱਜ ਜਿੰਨੀ ਸਾਫ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਟੈਗੋਰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਪੇਪਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੌਖਿਕ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਜਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ।
ਕਿਉਂ?
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸਵਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ?
ਕੀ ‘‘ਸੱਚ’’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘‘ਸੱਚ’’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ?
ਅੱਜ ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ‘ਮਨ ਦਰਸ਼ਨ’ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੁਝ ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 19 ਅਗਸਤ 1930 ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਕੁਝ ਹਲਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਤੱਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਯੂਰਪੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਗੱਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਹੇਲੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਟੈਗੋਰ ਲਈ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝ ਸੀ।
ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਖੁਦ ਕੌਣ ਹੈ।
ਇੱਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ‘‘ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹਨ?’’
ਦੂਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ‘‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਹੈ?’’ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ 1930 ਦੀ ਉਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅੱਜ ਵੀ ਇੰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਜੇਤੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕਵੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕਵੀ ਨੂੰ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਕੋਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ।
ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕੋ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ। 1930 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇੱਕ ਮੇਜ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਸੋਚਣ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
-ਪੰਜਾਬ ਪੋਸਟ
