ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ : ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਲਤਨਤਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਡੌਲੇ ’ਤੇ ਵੀ ਚਮਕਿਆ

ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹੀਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਸਿਰਫ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ, ਜੰਗਾਂ, ਧੋਖਿਆਂ, ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਲਤਨਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੀਰਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘‘ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪਹਾੜ’’। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਇਹ ਹੀਰਾ ਆਖਰ 1813 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਧੁੰਦਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੂਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੀਰੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਫ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੋਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1739 ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਦੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਇਹ ਹੀਰਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘‘ਕੋਹਿਨੂਰ’’, ਅਰਥਾਤ ‘‘ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪਹਾੜ’’, ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਹੀਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀਰਾ ਅਫਗਾਨ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅਫਗਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਦੁਰਾਨੀ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਗੁਆ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜੁੜ ਗਈ।
ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੌਦੇ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ‘‘ਤੋਹਫਾ’’ ਸੀ।
ਆਖਰ 1813 ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਕੋਹਿਨੂਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀਰਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੌਲੇ ’ਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪੱਗ ਦੇ ਸਿਰਪੇਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੀਰਾ ਕਿਸੇ ਦੂਰਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਿੰਨੇ ਕੈਰਟ ਦਾ ਸੀ? ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਤਰਾਸ਼ਿਆ। 1852 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਕਟਾਈ ਨਾਲ ਹੀਰੇ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦਾ ਭਾਰ 105.6 ਕੈਰਟ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲਈ 186 ਕੈਰਟ, 190 ਕੈਰਟ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਅੰਕੜੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਲਿਖਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀਰਾ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ 1852 ਦੀ ਮੁੜ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 1839 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਗਈ। ਰਾਜ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤ ਦੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਧੀ ਅਤੇ ਆਖਰ ਦੋ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਹੀਰੇ ਨੇ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਡੌਲੇ ’ਤੇ ਚਮਕਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
1851 ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਜਿੰਨੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1852 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਹੀਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਧ ਗਈ।
ਅੱਜ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਕਰਾਊਨ ਜੂਅਲਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ 1937 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਉਸ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜਾਬੈਥ ਦ ਕਵੀਨ ਮਦਰ ਨੇ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦਾ ਭਾਰ 105.6 ਕੈਰਟ ਹੈ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੱਲ ਇਸਦੇ ‘‘ਸਰਾਪ’’ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ ਮਰਦ ਲਈ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਲਈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਹਾਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟਾਵਰ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਡੌਲੇ ’ਤੇ ਸਜਿਆ ਉਹ ਹੀਰਾ, ਜਿਸਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ।
ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇੱਕ ਹੀਰਾ, ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਫਾਰਸ, ਫਾਰਸ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਹਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਗਿਆ।”
_ਪੰਜਾਬ ਪੋਸਟ
ਸਰੋਤ/ਹਵਾਲੇ

• ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੌਇਲ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਟਾਵਰ ਆਫ ਲੰਡਨ: ਕੋਹਿਨੂਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਮੌਜੂਦਾ 105.6 ਕੈਰਟ ਭਾਰ ਅਤੇ 1937 ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ)
• ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ: ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ 1852 ਦੀ ਮੁੜ ਕਟਾਈ
• ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੌਇਲ ਪੈਲੇਸ: ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਬਿ੍ਰਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ